Mama

MATKA – DZIECKO

Teoretyczna matka

Jedna z najważniejszych ról społecznych kobiety to macierzyństwo. Idea matki i macierzyństwa to intrygujące, a przy tym wcale niejednoznaczne zagadnienie, przede wszystkim ze względu na jego uwikłanie w różne konteksty. Macierzyństwo można rozpatrywać pod wieloma aspektami jak: społecznym, kulturowym, psychologicznym, ideologicznym, ale też w aspekcie biologicznym i indywidualnego wymiaru macierzyństwa. Według polskiej terminologii „matka” to kobieta mająca swoje dziecko lub dzieci w stosunku do niego lub nich. „Mać”, „macierz” dało obecnej nazwie pochodzenie słowa matka. Bycie matką jest związane z uczuciami, doznaniami, powinnościami tzn. czyli czymś więcej ponad fakt wydania na świat potomstwa. Matkę można jeszcze opisać w taki sposób, iż jest to naturalne wrodzone uzdolnienie, silna dziedziczna i niezmienna tendencja organizmu do reagowania w skomplikowany i specyficzny sposób na bodźce środowiskowe bez udziału rozumu lub stan, cecha matki, więź łącząca dziecko z matką. Warto nadmienić, że pojęcie „matka” nie ma odpowiednika męskiego. Jest to związane ze stereotypami płci i różnymi tabu, a także jest oporne wobec analizy i krytyki.

W historii ludzkości splatały się obyczaje i praktyki społeczne oraz dyskursy na temat posłannictwa kobiet, ideologii macierzyństwa. Archetyp matki w tradycji europejskiej wywodzi się od starożytnych Greków i Rzymian. Wspólne było dla tych cywilizacji patriarchat i monogamia, ale też zależność żony od męża, jego władzy i majątku. Jednak model rodziny w tych społeczeństwach nie był jednakowy. W Grecji było niedospuszczalne, aby kobieta brała udział w przyjęciach, w życiu towarzyskim, bywała na ucztach. W Rzymie uczestnictwo w życiu społecznym było normą. Rzymianki miały więcej swobód. W Grecji dzieci były wychowywane przez matkę i to ona we wczesnym dzieciństwie kształtowała ich osobowość. W Rzymie w wychowanie dzieci byli zaangażowani oboje rodzice. W wychowanie dzieci, były również angażowane tzw. mamki, piastunki. Były opłacane za opiekę i wychowanie dzieci. Mroczną stroną rodzicielstwa w tamtych czasach, był niechlubny akt porzucania niemowląt, w konsekwencji ich uśmiercania. Nie było to potępiane przez prawo, ani religię, ani filozofię ani też moralność. 

Grecki myśliciel Plutarch z Chenorei uważał, iż dziecko powinno być wychowywane przez matkę i to ona jest odpowiedzialna za ukształtowanie się jego osobowości. Z biegiem lat te powinności przechodzą na ojca. W procesie wychowania bardzo ważnym jest oddziaływanie na dziecko najbliższego środowiska. Porównywał mózg dziecka do miękkiego wosku, na którym łatwo wycisnąć pieczęć, czym uzasadniał konieczność starannego doboru piastunek i towarzyszy zabaw. Postulował za bezpośrednim udziałem rodziców w wychowanie dziecka, co dawało możliwość zaobserwowania jego natury i wykorzystania swych spostrzeżeń do pracy wychowawczej oraz okazji do rozwijania wrodzonych elementów psychiki dziecka.

W wiekach średnich Jan Jakub Rosseau uważał, że macierzyństwo powinno być co najwyżej miłością i rozważnym czuwaniem przy dziecku. Jest oparte na koegzystencji matki i dziecka. Jest związkiem symbiotycznym. Natomiast Johanna Heinricha Pestalozzi pisze o macierzyństwie używając określeń, takich jak potęga, dyspozycja, uzdolnienie czy tez myśląca miłość. Jego zdaniem miłość myśląca sprawia, iż możliwe staje się wychowanie planowe, zgodne z wcześniej wybranym celem. Miłość z połączeniem z rozważnym traktowaniem dziecka bezsprzecznie ułatwia rozwój jego uzdolnień, co odpowiada wymogom wychowania zgodnego z naturą ludzką. Posłannictwem matki jest prowadzić dziecko ku szczęściu, a także będąc mu sama winna miłość, musi też nauczyć dziecko kochać. 

W wieku XVIII obok przymiotów fizycznych i duchowych, wyraźnie uwzględniano społeczny sens macierzyństwa, co wiązało się z ówczesnym ideałem kobiety-matki. Według Herberta Spencera rodzicielstwo i macierzyństwo są ostoją biologicznego trwania gatunku i pomyślności społecznej. Kwestią oczywistą stawała się troska zarówno o rodzinę, jak i o odpowiednie przygotowanie małżonków do pełnienia funkcji rodzicielskich. Był zaniepokojony ówczesną sytuacją w tym zakresie. W ramach edukacji młodych rodziców proponował obowiązkowe kursy z zakresu podstaw filozofii i psychologii, które miały na celu zapoznanie rodziców z przebiegiem rozwoju umysłowego i fizycznego dziecka. Celem byłoby uświadomienie rodzicom zarówno powagi i konsekwencji tych przemian u dziecka.

Dawni myśliciele przedstawiając swoje ideologie na temat macierzyństwa budowali pomost mentalny do obecnej wiedzy na temat wychowania dzieci. Zawsze jest to relacja dziecko – matka ze wszystkimi jej wymiarami

.Mama i Dziecko

Przywiązanie

Noworodek rozwija się dynamicznie. W żadnym innym okresie swojego rozwoju nie przechodzi tak wielu zmian w sferze fizjologii, relacji społecznych i emocji. W pierwszym roku życia bardzo ważny jest jest rozwój sfery emocjonalno-społecznej. Kluczowym aspektem jest w tym okresie stworzenie więzi, co ma znaczenie dla dalszego życia człowieka. Jakość wczesnych więzi uczuciowych i ich wpływ na dalsze funkcjonowanie społeczne i emocjonalne są ważne dla rozumienia różnych nieprawidłowości występujących w zachowaniu dzieci i młodzieży. W obecnym czasie coraz większym problemem stają się zaburzenia zachowania, agresja, depresja, związane z procesami regulacji emocji.

Współczesna wiedza na temat kształtowania się więzi i konsekwencji dla rozwoju emocjonalnego i społecznego człowieka w dużej mierze korzysta z założeń teorii przywiązania sformułowanej przez J. Bowlby’ego. Określał przywiązanie jako instynktowną, opartą na mechanizmach biologicznych, głęboką więź uczuciową pomiędzy dzieckiem a opiekunem, która formułuje się w pierwszym roku życia i staje się prekursorem późniejszych relacji społecznych człowieka. Bowlby opisywał więź w prosty i jednoznaczny sposób. Dowodził, iż charakter przywiązania niemowlęcia do podstawowego opiekuna (zazwyczaj matki) zostanie zinternalizowany jako operacyjny model przywiązania. W przypadku, gdy model ten reprezentuje poczucie ufności, niemowlę będzie zdolne do badania  poznawania otoczenia oraz do oddzielenia się od opiekuna i dojrzewania w zdrowy sposób. Kiedy jednak relacja przywiązania jest problematyczna, wewnętrzny model przywiązania nie zapewni niemowlęciu poczucia bezpiecznej bazy i rozwój prawidłowych zachowań ( takich jak eksploracja otoczenia, zabawa, interakcje społeczne) będzie upośledzony.

M. Ainsworth prowadząca badania nad przywiązaniem, wyróżniła trzy typy przywiązania:

przywiązanie bezpieczne – kształtujące się wówczas, gdy dziecko jest pewne, że matka (główny opiekun) jest łatwo dostępna i wrażliwie reaguje na sygnały płynące od niego, pomagając mu w sytuacjach trudnych. Zachowania matki są adekwatna odpowiedzią na potrzeby dziecka, co daje mu możliwość pewnego badania, poznawania zewnętrznego otoczenia, swobodnego odnoszenia się do matki oraz poszukiwania w jej ramionach ukojenia w sytuacjach trudnych. Dziecko bardzo jest zainteresowane kontaktem z matką. Przyjacielsko odnosi się do osób obcych. Dzieci z tym typem przywiązania są bezpośrednie, jasno komunikują  swoje emocje, są empatyczne oraz mają możliwość uwzględniania perspektywy drugiej osoby. U tych dzieci dominują pozytywne emocje, a negatywne są zazwyczaj sygnałem frustracji lub konfliktu, ale trwają krótko. Takie dzieci łatwo nawiązują relacje z rówieśnikami.

przywiązanie ambiwalentne – cechuje brak pewności u dziecka, że matka jest dla niego dostępna. Dziecko przejawia niepewność i silny lęk związany z separacją od niej, nie jest zdolne do swobodnej eksploracji otoczenia, często wykazuje tendencję do lekowego przywierania do matki i jednocześnie stawiając opór przed kontaktem i interakcja z nią. Bardzo często złości się na matkę, przerywa kontakt fizyczny, nie jest skłonne do dzielenia się z nią swoimi przeżyciami. Taka ambiwalentna postawa wobec matki (szukanie bliskości a zarazem jej unikanie) prowadzi do nieadaptacyjnych zachowań i zaburza rozwój emocjonalny. Źródłem takiego wzorca przywiązania jest postawa matki charakteryzująca się brakiem spójności i stabilności. Dzieci z tym typem przywiązania w warunkach szkolnych charakteryzują się wycofaniem z relacji rówieśniczych. Często stają się ofiarami w przypadku zachowań agresywnych ze strony innych uczniów. Mają skłonność do depresji z powodu poczucia alienacji.

przywiązanie unikające – charakteryzuje się brakiem zaufania do matki. W momencie potrzeby bliskości lub wsparcia, spodziewa się ono raczej odtrącenia i braku pomocy, ponieważ przewiduje zranienie. Prezentuje wówczas zachowania obronne i unika bliskiego kontaktu z matką. Jest przyjazne wobec obcych osób i nie przejawia reakcji sprzeciwu w momencie rozdzielenia z matką, a zazwyczaj reaguje obojętnie i po jej powrocie nie dąży do kontaktu. Dziecko stwarza pozór samowystarczalności, co w rezultacie zaburza jego rozwój emocjonalny.  Kształtowanie się takiego typu przywiązania u dziecka jest rezultatem braku dostępności fizycznej i psychicznej matki. W tym przypadku, gdy dziecko potrzebuje bliskości i pocieszenia, matka nie nawiązuje z nim kontaktu. Stara się ona kierować jego potrzeby w kierunku innych osób lub odwracać jego uwagę. Matka dąży do tego, by dziecko „pocieszało się samo”, jest ona często niezdolna do emocjonalnej bliskości lub odrzucająca, jej reakcje i motywy są dla dziecka nieprzewidywalne. Dzieci z takim wzorcem przywiązania w relacjach z rówieśnikami charakteryzują się nasilonym  zachowaniem agresywnym, zwłaszcza wobec rówieśników skłonnych do wchodzenia w rolę ofiary. Mają skłonność do depresji z powodu bezradności.

badaczki Main i Solomon wyróżniły jeszcze typ przywiązania dezorganizowanego – są to dzieci, które nie przejawiają żadnego stałego czy spójnego wzorca przywiązania. W jednej chwili przejawiają silne zachowania przywiązaniowe, a następnie unikają kontaktu, zastygają w bezruchu lub wpatrują się w jeden punkt. Przyjmują dziwne pozy, można zauważyć stereotypie ruchowe, sztywnienie. Jest to często rezultatem doświadczania przez dziecko krzywdzenia go, zaniedbywania przez matkę lub choroby psychicznej matki. taki typ przywiązania rozwija się często u dzieci pozostających w placówkach szkolno-wychowawczych pod wpływem zróżnicowanych relacji z wieloma opiekunami. Dzieci charakteryzują się brakiem koherentnej strategii regulacji emocji i radzenia sobie ze stresem.

Naukowcy przeprowadzając badania od strony biologicznej procesu przywiązania zauważyli, iż około ósmego tygodnia życia dziecka, uzyskuje ono zdolność takiego przetwarzania informacji wzrokowych, które umożliwia mu odczytanie mimicznej ekspresji emocjonalnej opiekuna. Wzajemne patrzenie sobie w oczy stymuluje rozwój mózgu dziecka, co powoduje wzajemną interakcję. Dowiedziono, iż w wyniku traumatycznych doświadczeń z okresu wczesnego dzieciństwa może zostać zaburzony rozwój mózgu (funkcje hipokampa), a szczególnie struktury odpowiedzialne za zdolność kategoryzacji i zapamiętywania, w takiej sytuacji znaczenie i poznawcza ocena sytuacji będzie zahamowana. Brak zdolności oceny tego, co dzieje się od wewnętrznej reprezentacji odczuć, może powodować szybkie przechodzenie od impulsu do reakcji, czyli gwałtowne i niezróżnicowane reagowanie na stres.

Podsumowując, główne znaczenie dla rozwoju dziecka ma matka i jej rola w rodzinie, dlatego też jest ona dla dziecka osobą najważniejszą bez względu na jego wiek. Jest tą osobą, która się o nie troszczy, opiekuje się nim i zaspokaja jego potrzeby.

.Dom

Rodzina

Rodzina wywiera pierwszy oraz podstawowy wpływ na kształtowanie się osobowości dziecka. Jest dla dziecka przez długi okres podstawowym środowiskiem wychowawczym.

Uważa się powszechnie, iż ważność roli matki jest wprost proporcjonalna do bezradności dziecka. Miłość macierzyńska jest tym, co dostajemy z chwilą przyjścia na świat, jest to miłość bezwarunkowa i nieustanna. Według E. Fromma jest to świadomość, że jest się kochanym przez matkę, nic nie musisz robić, aby być kochanym, miłość matki nie jest obwarowana żadnym warunkiem. Jedynie co musisz zrobić, to być jej dzieckiem. Rola ojca w rodzinie jest odmienna od roli matki. Porot uważa, że w chwili narodzin dziecka rola matki jest maksymalna i w miarę rozwoju dziecka będzie się ona stopniowo zmniejszać. Natomiast rola ojca, minimalna w momencie narodzin dziecka, będzie wzrastać równolegle do zmniejszania się roli matki.  Według O. Tiller dzieci odseparowane od ojców trudniej rozwiązują problemy życiowe w porównaniu z dziećmi przebywającymi z ojcami. 

Rodzina jest najlepszym środowiskiem rozwojowym dla dziecka. Dzięki możliwości otoczenia go indywidualną opieką spełnia kluczową rolę w zaspokajaniu potrzeb psychicznych dziecka. Potrzebą jest każdy brak w wymiarze fizycznym lub psychicznym, który zakłóca równowagę organizmu. Powszechnie uważa się, że potrzeby leżą u podstaw funkcjonowania osobowości, a sposób ich zaspokojenia ma ogromne znaczenie dla kształtowania osobowości dziecka. Dziecko doznając życzliwości i serdeczności od strony rodziców, opiekunów czuje się bezpieczne i pewne. Ponadto częsty kontakt z rodzicami, i ich czynna obecność zaspokaja potrzebę kontaktu społecznego.  Istotną dla rozwoju dziecka jest potrzeba samourzeczywistnienia, jako jednostki niepowtarzalnej, jedynej w swoim rodzaju. Kolejną z podstawowych potrzeb dziecka, jest potrzeba poczucia godności i szacunku. Dziecko nie powinno być lekceważone, poniżane, korygowane, krytykowane. Rodzice winni je traktować poważnie, bo w taki sposób wyrabiają w nim wiarę w siebie, adekwatną i zdrową samoocenę. Według M. Ziemskiej wśród głównych potrzeb jest potrzeba wzoru, która jest zaspokajana w pierwszej kolejności w rodzinie. Jednym z mechanizmów rozwoju osobowości jest identyfikacja z rodzicami.  Mechanizm taki oddziaływuje głównie w okresie dzieciństwa, ale ślad tego oddziaływania jest widoczny w funkcjonowaniu nawet dojrzałej osobowości. Termin ten pochodzi od Zygmunta Freuda, gdzie Freud oznaczał uczuciowe poddanie się dziecka jednemu z rodziców, co prowadzi do przejmowania przez nie zachowań, postaw, ideałów tego rodzica. Według niego jest to proces nieświadomy. Dla dziecka bardzo istotna jest atmosfera rodzinna i całokształt zachodzących w rodzinie stosunków i relacji miedzy poszczególnymi członkami rodziny oraz tworzących się więzi uczuciowych. Każda rodzina ma specyficzny dla siebie układ więzi wewnętrznych. Warunkuje on kształtowanie się równowagi psychicznej jej członków i najważniejszą cechą jest wzajemna bliskość, serdeczność, wewnętrzna spójność, intymność i bezpośredniość. 

Pierwotnym i najważniejszym układem stosunków w rodzinie jest relacja miedzy mężem i żoną. Jeżeli rodzice są zadowoleni ze swego związku, czują się szczęśliwi, emanuje to na dzieci. W takiej pozytywnej atmosferze nacechowanej miłością, przyjaźnią, zadowoleniem uczą się prawidłowych więzi międzyludzkich, które są podstawą ich późniejszego szczęścia w małżeństwie i rodzinie. 

W sytuacji rodziny niespełniającej swojej przypisanej funkcji socjalizującej i psychohigienicznej, może mieć bardzo niekorzystny wpływ na kształtowanie się osobowości dziecka, może również  sprzyjać powstawaniu u niego różnorodnych zaburzeń zachowania. Rodzina w tej sytuacji nie przekazuje dziecku odpowiedniego wzoru zachowania społecznego, a jej członkowie nie przekazują mu norm, zwyczajów i wartości danego społeczeństwa, co wiąże się również z brakiem poczucia bezpieczeństwa w rodzinie, z niemożnością wymiany uczuć i niekorzystnymi warunkami dla uzyskania równowagi emocjonalnej i rozwoju osobowości. Dysfunkcjonalność rodziny może wynikać z powodu rozwodu rodziców, alkoholizmu, narkomanii, przestępczości, kazirodztwa, chorób psychicznych.

Moje podsumowanie jest krótkie: życzę wszystkim dzieciom mądrej miłości od swoich rodziców i opiekunów. 

Autor: Kamila Zalewska 

Literatura:

Ainsworth, M., Blehar, M., Waters, M., Wall, S. (1978). Patterns of attachment: A psychological study of the strange situation. Hillsdale, N.J. Erlbaum.

Baran, B. (1981). Rola więzi społeczno-emocjonalnej w kształtowaniu osobowości dziecka. Warszawa-Poznań.

Bartkowiak, E. (2015). Obraz matki i macierzyństwa w przekazach źródłowych z historii wychowania. Wychowanie w rodzinie” t. XII, DOI 10.23734/wwr20152.271.294.

Piątek, M. Rodzina we współczesnych perspektywach teoretycznych i badawczych.

Słaboń-Duda, A. (2011). Wczesna relacja matka-dziecko i jej wpływ na dalszy rozwój emocjonalny dziecka. Psychoterapia 2(157).

Stachyra, J. (2000). Wpływ rodziny na kształtowanie się osobowości dziecka. Sympozjum 2(7).

0 0 głosów
Oceń artykuł
Subskrybuj
Powiadom o
guest
0 komentarzy
Inline Feedbacks
Zobacz wszystkie komentarze